DURMUŞ GÜNEŞ
Türk Mutfak Tarihi · Makale 40

Külbastı: Bozkırın Ateşinden Osmanlı Mutfağına

Durmuş Güneş · 15 Kasım 2026 · Sürüm 1.0

Divanü Lugati't-Türk, Emri Divanı ve Melceü't-Tabbahin üzerinden külbastının tarihsel izleri

Melceü’t-Tabbahin, 1844, s. 22: kebaplardan külbastılara geçiş
Melceü’t-Tabbahin, 1844, s. 22: kebaplardan külbastılara geçiş · Büyütmek için görsele dokunun.

Bir yemeğin adından önce gelen tarih

Türk mutfağının tarihsel yolculuğunu incelerken bazı yemeklerin geçmişini yazılı reçeteler üzerinden takip edebiliyoruz. Ancak bazı yemeklerin tarihi, isimlerinin yazılı kaynaklarda görülmesinden çok daha eskiye dayanıyor olabilir.

Külbastı da bu açıdan üzerinde durulması gereken yemeklerden biridir. Bugün külbastı denildiğinde çoğunlukla ince hazırlanmış ve ızgarada pişirilmiş et akla gelir. Osmanlı yemek kitaplarına baktığımızda ise külbastının çok daha geniş bir üretim alanına sahip olduğunu görüyoruz.

Peki külbastı ne zaman ortaya çıktı? Osmanlı mutfağında gelişmiş bir yemek miydi, yoksa Türklerin daha eski dönemlerden taşıdığı ateşte pişirme bilgisinin zaman içerisinde farklılaşmış bir biçimi miydi?

11. yüzyılda Türklerin ateşle pişirme bilgisi

Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lugati't-Türk adlı eseri, Türklerin gündelik yaşamı, hayvancılık kültürü ve mutfak bilgisi üzerine önemli veriler sunmaktadır. Besim Atalay'ın çevirisinde söklünçü kelimesi doğrudan kebap olarak karşılanır.

Söklünçü: Kebap. (Cilt III, s. 242)
Divanü Lugati’t-Türk, Atalay çevirisi, III, s. 242: söklünçü
Divanü Lugati’t-Türk, Atalay çevirisi, III, s. 242: söklünçü · Büyütmek için görsele dokunun.

Bir başka kayıt sögüş kelimesidir. Oğuzca olduğu belirtilen bu kelime kebap yapmaya uygun oğlak veya kuzu anlamında açıklanır (Cilt I, s. 369).

Divanü Lugati’t-Türk, Atalay çevirisi, I, s. 369: sögüş
Divanü Lugati’t-Türk, Atalay çevirisi, I, s. 369: sögüş · Büyütmek için görsele dokunun.

Bir şef olarak bu kaydı özellikle değerli buluyorum. İyi bir et yemeğinin üretimi, ateşin başına geçmeden önce başlar. Hayvanın seçimi, etin yapısı ve uygulanacak pişirme yöntemi birbirinden bağımsız düşünülemez.

Söküldi maddesinde de etin kızartılması kaydedilmektedir. Bu kayıtların külbastının aynı isimle veya aynı reçeteyle 11. yüzyılda yapıldığını kanıtlamadığını belirtmek gerekir.

Divanü Lugati’t-Türk, Atalay çevirisi: söküldi maddesi; sayfa künyesi doğrulanmayı bekliyor
Divanü Lugati’t-Türk, Atalay çevirisi: söküldi maddesi; sayfa künyesi doğrulanmayı bekliyor · Büyütmek için görsele dokunun.

Külün içerisinde pişirmek: Özlemek

Ol unuğ özledi: O, unu külde pişirdi, hamuru külleme, közleme yaptı. (Cilt I, s. 286)
Divanü Lugati’t-Türk, Atalay çevirisi, I, s. 286: özledi
Divanü Lugati’t-Türk, Atalay çevirisi, I, s. 286: özledi · Büyütmek için görsele dokunun.

Bu ifade doğrudan hamurun külde pişirilmesiyle ilgilidir. Et külbastısının erken reçetesi olarak değerlendirilemez. Bununla birlikte Türklerin sıcak külü bir pişirme ortamı olarak kullandığını göstermesi bakımından önemlidir.

Alev, köz ve sıcak kül farklı pişirme koşulları oluşturur. Bir ürün doğrudan ateşin üzerinde pişirilebilir, közün üzerinde kontrollü biçimde kızartılabilir veya sıcak külün içerisinde farklı bir ısı ortamına alınabilir. Bu yöntemler birbirinden ayrılmalıdır.

Külbastının 16. yüzyıldaki edebi izi

Edirneli Emri'nin 306. gazelinin beşinci beytinde külbastı kelimesi geçmektedir.

Yi ciger vaslasınuñ sînede külbasdusını
Emriyâ hûn-ı cefâsı yiyecek aş degül
Emri Divanı, gazel 306, beyit 5: Latin harfli aktarım
Emri Divanı, gazel 306, beyit 5: Latin harfli aktarım · Büyütmek için görsele dokunun.

Beyitte külbastı, ciğer ve aşk acısı etrafında kurulan şiirsel anlatım içerisinde yer alır. Bir yemek adının şiirde mecaz unsuru olarak kullanılabilmesi, kelimenin dönemin kültürel dünyasında anlaşılabilir bir karşılığa sahip olduğunu düşündürmektedir.

Bu kayıt bir reçete vermez. Külbastının 16. yüzyılda ortaya çıktığını da kanıtlamaz. Yazılı bir metinde karşılaştığımız tarih, yemeğin icat edildiği tarihi değil, o tarihte bilindiğini gösterir. Daha erken tarihli metinlerin incelenmesi gerekir.

1844: Külbastının yazılı reçeteleri

Mehmed Kamil'in 1844 yılında yayımlanan Melceü't-Tabbahin adlı eserinde kebap tariflerinin ardından şu açıklama yer almaktadır:

Külbastılar dahi kebaba mülhak olduklarından bu mahalde zikri münasip görüldü. (s. 22)

Bu ifade, külbastıların kebaplarla ilişkili bir yemek grubu olarak değerlendirildiğini açıkça ortaya koymaktadır. Eserde dokuz külbastı çeşidi bulunmaktadır.

Koyun ve kuzu külbastısı

Tarifte hayvanın burjole, yani pirzola olarak adlandırılan kaburga bölgesinden üçer kaburga, bel kemiği ve etiyle birlikte kesilmesi istenir. Et, şimşir tokmak veya havan eli yardımıyla kütük üzerinde dövülerek inceltilir. Tuz, biber ve zater ile ovulur. Izgara üzerinde hafif ateşte çevrilerek kızartılır ve sıcak servis edilir. Soğan ve maydanoz piyazı da önerilmektedir (s. 23).

Melceü’t-Tabbahin, 1844, s. 23: tavuk, koyun ve kuzu, dana ve sığır külbastıları
Melceü’t-Tabbahin, 1844, s. 23: tavuk, koyun ve kuzu, dana ve sığır külbastıları · Büyütmek için görsele dokunun.

Bu reçetede dikkatimi çeken temel unsur, etin fiziksel olarak hazırlanmasıyla ateşin kontrolü arasındaki ilişkidir. Etin dövülerek inceltilmesi pişirme süresini ve ısının et içerisindeki dağılımını etkiler. Hafif ateşte çevrilerek pişirilmesi kızarma sürecinin kontrol edilmesini sağlar.

Izgaradan tencereye uzanan külbastılar

Tavuk külbastısında kemikleri çıkarılan et tuz, biber ve tarçınla hazırlanır. Birkaç saat bekletildikten sonra ızgarada hafif ateşte sık sık çevrilerek kızartılır. Ardından sahana alınır, tavuk veya et suyu ilave edilerek yumuşayıncaya kadar pişirilir.

Dana ve sığır etinden tencere külbastısında ince dilimlenen et ızgarada kızartılır. Daha sonra sarımsak, sirke, tarçın, kimyon ve et suyu veya su ile tencerede pişirilir. Soğan ve tereyağıyla hazırlanan alternatif bir yöntem de bulunmaktadır.

Melceü’t-Tabbahin, Cüneyt Kut yayını, s. 27: Latin harfli reçeteler
Melceü’t-Tabbahin, Cüneyt Kut yayını, s. 27: Latin harfli reçeteler · Büyütmek için görsele dokunun.

Günümüz mutfak terminolojisiyle burada kuru ve nemli ısı yöntemlerinin aynı reçete içerisinde birbirini tamamladığı bir üretim anlayışından söz edebiliriz. Bu modern teknik tanımlamalar tarihsel reçeteleri açıklamak için kullanılmaktadır.

Balıktan peynire: Külbastının genişleyen anlamı

Eserde haşlama balık, kılıç ve palamut, lüfer, tarak ve istiridye, uskumru ve peynir külbastıları da bulunmaktadır.

Melceü’t-Tabbahin, 1844, s. 24: tencere külbastısının devamı ve balık külbastıları
Melceü’t-Tabbahin, 1844, s. 24: tencere külbastısının devamı ve balık külbastıları · Büyütmek için görsele dokunun.

Haşlama balık külbastısında balık önce haşlanır, ardından ızgarada pişirilir. Maydanoz, sirke, su ve tuzla kor üzerinde suyu çektirilir. Kılıç ve palamut külbastısında balık dilimleri defne yaprakları üzerinde ızgarada pişirilir. Limon veya fındık taratoruyla servis önerilir.

Tarak ve istiridye kendi kabuklarında zeytinyağı, tuz ve biberle ızgaraya yerleştirilir. Peynir külbastısında ince dilimlenmiş kaşkaval veya kaşar, tava biçiminde hazırlanmış yağlı kağıt içerisinde ızgarada hafif ateşle kızartılır.

Melceü’t-Tabbahin, Cüneyt Kut yayını, s. 28: balık, deniz ürünleri ve peynir külbastıları
Melceü’t-Tabbahin, Cüneyt Kut yayını, s. 28: balık, deniz ürünleri ve peynir külbastıları · Büyütmek için görsele dokunun.

Bu tarifler külbastının belirli bir hayvanın etine veya belirli bir et kesimine bağlı olmadığını göstermektedir. Dokuz reçetenin ortak noktası, üretimin bir aşamasında ızgaranın kullanılmasıdır.

Külbastı doğrudan külün içerisinde mi pişiriliyordu?

Külbastı kelimesinin yapısı, yemeğin ateş, köz ve külle ilişkisini düşündürmektedir. Ancak 1844 tarihli reçetelerde doğrudan külün içerisine gömülerek pişirilen bir et tarifiyle karşılaşmıyoruz. Tariflerin merkezinde ızgara bulunmaktadır.

Acaba külbastı, başlangıçta köz ve sıcak kül çevresinde gelişen bir et pişirme biçimini ifade ederken zaman içerisinde ızgarada hazırlanan daha geniş bir yemek grubunun adı haline mi geldi?

Bu ihtimal üzerinde durulmaya değerdir. Mevcut belgeler böyle bir dönüşümün hangi tarihte gerçekleştiğini veya külbastının ilk biçiminin tam olarak nasıl olduğunu kesinleştirmemize yeterli değildir. Külbastının eski Türklerin ateşle pişirme kültürüyle ilişkili olabileceğini düşünüyorum. Bu düşünce tarihsel bir araştırma hipotezidir.

Sonuç: Bir yemeğin hafızasını takip etmek

11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud'un kaydettiği kebap, et kızartma ve külde pişirme ifadeleri, Türklerin ateşle kurduğu mutfak ilişkisinin tarihsel derinliğini göstermektedir. 16. yüzyılda Emri'nin şiirinde karşılaştığımız külbastı kelimesi, bu yemek adının Osmanlı kültüründeki varlığını belgelemektedir. 1844 tarihli Melceü't-Tabbahin ise külbastının farklı ürünlere ve üretim yöntemlerine uygulanabilen geniş bir yemek grubu olduğunu ortaya koymaktadır.

Bu üç kaynak arasında doğrudan ve kesintisiz bir reçete aktarımı bulunduğunu henüz kanıtlayamıyoruz. Ancak külbastının tarihini anlamak için Türklerin daha eski dönemlerde sahip olduğu ateşle pişirme bilgisini araştırmanın gerekli olduğunu düşünüyorum.

Bugün bir şefin külbastıyı yeniden yorumlaması, geçmişte kullanılan et kesimlerini, baharatları, ateşin şiddetini ve pişirme aşamalarını anlamasıyla daha anlamlı hale gelebilir. Çünkü bir yemeğin tarihi, onun ilk defa hangi kitapta yazıldığını öğrenmekle tamamlanmaz. O yemeği meydana getiren bilgi, kullanılan malzeme, ateşin yönetimi ve aşçının elindeki üretim tecrübesi de araştırılmalıdır.

Külbastının hikayesi, bu açıdan Türk mutfağının ateşle kurduğu ilişkinin yeniden düşünülmesi için önemli bir başlangıçtır.

Kaynakça · APA 7

Emri. (t.y.). Emri Divanı (Y. Saraç, Haz.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Gazel 306, beyit 5.

Kaşgarlı Mahmud. (1939). Divanü Lugat-it-Türk tercümesi (B. Atalay, Çev.; Cilt I). Türk Dil Kurumu.

Kaşgarlı Mahmud. (1941). Divanü Lugat-it-Türk tercümesi (B. Atalay, Çev.; Cilt III). Türk Dil Kurumu.

Mehmed Kamil. (1844). Melceü't-Tabbahin. İstanbul.

Mehmet Kamil. (1997). Melceü't-Tabbahin (Aşçıların sığınağı) (C. Kut, Haz.). (Orijinal eser 1844 yılında yayımlanmıştır).

Kaynak ve yöntem notu

Kaşgarlı Mahmud ve Emri'nin metinleri modern aktarımlar üzerinden, Melceü't-Tabbahin ise Osmanlıca tıpkıbasım ve Latin harfli aktarım üzerinden incelenmiştir. Görseller araştırmada kullanılan nüshaların fotoğraf ve ekran görüntüleridir. Söküldi maddesinin sayfa künyesi ve modern baskının yayıncı bilgisi kesinleştirilememiştir. Görsel kullanım izinleri ayrıca doğrulanmalıdır.

Bu makaleye atıf yap

APA 7 biçiminde önerilen kaynak gösterimi

Güneş, D. (2026, 15 Kasım). Külbastı: Bozkırın ateşinden Osmanlı mutfağına. https://durmusgunes.com/kulbasti-tarihcesi.html