DURMUŞ GÜNEŞ
Yazma Eserler · Makale 24

Tutmaç: Bin Yıl Önce Türkler Ne Yiyordu?

Durmuş Güneş · Okuma süresi yaklaşık 1 dakika

Bir yemeğin geçmişini araştırırken bazen bir yemek kitabından önce eski bir sözlüğün sayfalarını açmak gerekiyor.

Bu hafta Kaşgarlı Mahmud'un 11. yüzyılda kaleme aldığı Divanü Lugati't-Türk'te tutmacın izini sürdüm.

Besim Atalay çevirisinin birinci cildinde, 452. sayfada tutmaç için şu ifade yer alıyor:

“Türklerin tanınmış bir yemeğidir.”

Bu kısa tanım önemli. Kaşgarlı, tutmacı Türklerin bildiği bir yemek olarak kaydediyor.

Aynı maddede adının ortaya çıkışıyla ilgili bir rivayet de var. Zülkarneyn'in yolculuğunda yiyeceklerin azaldığı, yanındakilerin “Bizni tutma aç” dediği anlatılıyor. Bu, yemeğin kökenini kanıtlayan tarihsel bir olay değil, Kaşgarlı'nın aktardığı bir adlandırma rivayeti.

Sözlükte tutmaçla bağlantılı başka kelimeler de dikkat çekiyor.

Çovlı, tutmacı süzmek için kullanılan bir süzgeç.

Tutmaç çöpi, kesilmiş hamur parçalarıyla ilgili bir ifade.

Ügre ise tutmaca benzeyen, ondan daha sulu bir yemek olarak açıklanıyor.

Bu kayıtlar bize hamurun kesilmesi, pişirilmesi, süzülmesi ve yemeklerin kıvamına göre ayrılması hakkında ipuçları veriyor.

Tutmacın izleri sonraki yüzyıllarda Anadolu'da da karşımıza çıkıyor. Mevlevi mutfağı üzerine yapılan çalışmalarda koyun eti, hamur, süzme yoğurt, sadeyağ ve sarımsakla hazırlanan tutmaç çorbası tarifleri aktarılıyor. Mevlana ve Şems'in eserlerinde de tutmaçtan söz edildiği belirtiliyor.

Fakat burada dikkatli olmak gerekiyor. Bir yemek adının yüzyıllar boyunca yaşaması, tarifinin hiç değişmediği anlamına gelmiyor. Bugün bildiğimiz yoğurtlu veya bakliyatlı tutmacı olduğu gibi 11. yüzyıla taşıyamayız.

Bir şef olarak beni en çok düşündüren, bu yemeğin hangi malzemelerle hazırlandığından önce, adının taşıdığı mutfak hafızası oldu.

Bazen bin yıllık bir mutfak yolculuğunun ilk izi, eski bir sözlükte karşımıza çıkan tek bir kelime oluyor.

D.G

Yazarın belirttiği kaynaklar

Arşive dön

© 2026 Durmuş Güneş. Bu yazının tüm hakları saklıdır. İzinsiz çoğaltılması ve yeniden yayımlanması yasaktır. Alıntı ve kullanım izni için yazarla iletişime geçiniz.

Bu makaleye atıf yap

APA 7 biçiminde önerilen kaynak gösterimi

Güneş, D. (t.y.). Tutmaç: Bin Yıl Önce Türkler Ne Yiyordu?. Durmuş Güneş. https://durmusgunes.com/makale-24.html