Mücmerden Kadınbudu Köfteye: Melceü't Tabbahin'de Bir Yemek Ailesinin İzleri
Durmuş Güneş · Ekim 2026
Bugün mücver dediğimizde çoğumuzun aklına rendelenmiş kabak, yumurta, un ve yeşilliklerle hazırlanan bir yemek geliyor.
Oysa 1844 yılında İstanbul'da yayımlanan Mehmed Kamil'in Melceü't Tabbahin adlı eserini açtığımızda farklı bir mücmerle karşılaşıyoruz.
Karşımızda kıyma, soğan, maydanoz, ekmek içi ve yumurtayla hazırlanan bir yemek var.
Benim için bu reçeteyi önemli kılan şey, günümüzde farklı isimlerle bildiğimiz yemekler arasındaki teknik yakınlığı göstermesi.

1. Melceü't Tabbahin ve mücmer
Melceü't Tabbahin, 19. yüzyıl Osmanlı mutfak kültürünü incelemek için başvurabileceğimiz önemli basılı kaynaklardan biri.
Eserde mücmer, köfteler arasında yer alıyor.
İlk tarifte ince doğranmış soğan ve maydanoz tuzla ovuluyor. Ardından kavrulmuş kıyma, ıslatılmış francala içi ve yumurta ekleniyor.
Hazırlanan karışım kızgın sadeyağda pişiriliyor.
Metin, özel bir mücmer tavasından da söz ediyor. Bu tava bulunmadığında sıradan tavada pişirme yapılabileceği, hatta karışımın bir sahanda bütün halinde kızartılabileceği anlatılıyor.
Burada dikkat etmemiz gereken nokta, mücmerin temelinde et bulunması.
2. İkinci mücmer tarifi ve kadınbudu köfte
Kitapta ilk mücmer tarifinin ardından gelen Nev'i Diğer başlıklı reçete daha da dikkat çekici.
Bu tarifte et ve soğan ince kıyılıyor. Pişmiş pilavla birlikte havanda dövülüyor. Pirinç karışımın içinde iyice dağıldıktan sonra yumurta, maydanoz ve tuz ekleniyor.
Karışım dinlendiriliyor ve kaşıkla kızgın yağa bırakılarak kızartılıyor.
Et, pişmiş pirinç, yumurta ve maydanoz birlikteliği bugünkü kadınbudu köftenin malzeme yapısıyla belirgin benzerlik gösteriyor.
Ancak pişirme biçiminde fark var. Bu tarihî tarifte karışım kaşıkla yağa bırakılırken günümüz kadınbudu köftesi çoğunlukla şekillendirilip yumurtaya bulanarak kızartılıyor.
Dolayısıyla burada güçlü bir reçete akrabalığından söz edebiliriz. Doğrudan ve kesintisiz bir soy bağı kurmak için başka dönemlerin tariflerine de bakmamız gerekiyor.
3. Aynı kitapta Kadın Budu adı
Melceü't Tabbahin'in en ilginç ayrıntılarından biri de ayrıca Kadın Budu başlıklı bir reçete bulunması.
Bu tarifte kıyılmış et, soğan, çiğ pirinç, tuz ve biberle yoğruluyor. Uzunca köfteler hazırlanıyor ve önce kaynar suda pişiriliyor.
Soğutulan köfteler yumurtaya bulanarak kızgın yağda kızartılıyor.
Bu reçete günümüz kadınbudu köftesinden farklı bir hazırlama sırasına sahip.
Demek ki 19. yüzyılda aynı kitapta, günümüz kadınbudu köftesini hatırlatan bir mücmer çeşidiyle Kadın Budu adı taşıyan başka bir köfte birlikte bulunabiliyor.
Bu durum yemek adlarının ve tekniklerinin zaman içinde nasıl değişebildiğini araştırmak için önemli.
4. Fasulye mücmeri ve sebzelerin tarife girişi
Kitapta Fasulye Mücmeri adıyla başka bir reçete daha yer alıyor.
Taze fasulye iyice haşlanıyor, ince kıyılıyor, un ve yumurtayla karıştırılıyor. Hazırlanan karışım kaşıkla kızgın yağa dökülerek kızartılıyor.
Tarifte istenirse kavrulmuş kıyma da eklenebileceği belirtiliyor.
Bu ayrıntı, mücmerin sebzeli biçimlerinin aynı dönemde mevcut olduğunu gösteriyor.
Bugün sebze mücverlerinde gördüğümüz doğrama, bağlayıcı malzeme kullanma ve kaşıkla kızartma yaklaşımıyla karşılaştırılabilecek bir teknik bulunuyor.
5. Patlıcan mücmeri
Patlıcan Mücmeri ise farklı bir hazırlama biçimine sahip.
Patlıcanın içi çıkarılıp haşlanıyor. Soğan, kavrulmuş kıyma, maydanoz, tuz, biber ve yumurtayla bir harç hazırlanıyor.
Bu harç patlıcanların içine yerleştirilerek fırında veya altlı üstlü ateşle pişiriliyor.
Görüyoruz ki mücmer adı altında verilen her yemek aynı şekilde kızartılmıyor.
Bu da tarihî yemek adlarını bugünkü tek bir tarife indirgemememiz gerektiğini gösteriyor.
6. Mücmer, kadınbudu ve mücver arasındaki bağ
Bu tarifleri yan yana koyduğumuzda üç önemli ortaklık ortaya çıkıyor.
İlki, ince kıyılmış veya ezilmiş malzemelerin bir araya getirilmesi.
İkincisi, yumurtanın karışımı bir arada tutmak için kullanılması.
Üçüncüsü ise hazırlanan harcın tava, sahan veya başka bir pişirme kabında bütünleştirilmesi.
Etli mücmer, pirinçli mücmer ve fasulye mücmeri aynı kitapta bulunuyor.
Böylece günümüz kadınbudu köftesiyle sebze mücverlerinin tarihini araştırırken başvurabileceğimiz somut bir karşılaştırma zemini oluşuyor.
7. Profesyonel mutfakta bu reçeteleri yeniden çalışmak
Bu yemekleri yeniden hazırlamak isteseydim ilk olarak tarihî metindeki dört reçeteyi ayrı ayrı uygulardım.
Etli mücmerde kavrulmuş kıyma ve ıslatılmış ekmek içinin kıvama etkisini incelerdim.
Pirinçli çeşitte havanda dövme işleminin harcı nasıl değiştirdiğine bakardım.
Fasulye mücmerinde haşlama derecesi, un miktarı ve yumurtanın bağlayıcılığını karşılaştırırdım.
Kadın Budu tarifinde ise önce suda pişirme, ardından yumurtayla kızartma tekniğini günümüzdeki yöntemle yan yana değerlendirirdim.
Bu deneyler bize tarihî tariflerin nasıl sonuç verdiğini gösterebilir. Ancak modern malzemelerle yaptığımız uygulamaların dönemin lezzetini birebir yeniden ürettiğini iddia etmemeliyiz.
Sonuç
Melceü't Tabbahin'deki mücmer tarifleri, bugün ayrı yemekler olarak gördüğümüz kadınbudu köfte ve sebze mücverlerini yeniden düşünmemizi sağlıyor.
Özellikle kıyma, pirinç, yumurta, yeşillik ve sebzelerin farklı birleşimleri aynı yemek kitabında karşımıza çıkıyor.
Ben bu tarifleri günümüz yemeklerinin kesin olarak kanıtlanmış ataları şeklinde sunmaktansa, tarihî gelişimlerini anlamamızı sağlayan güçlü örnekler olarak değerlendiriyorum.
Çünkü mutfak tarihini araştırırken yemeklerin adları kadar, hangi malzemelerle ve hangi işlemlerden geçirilerek hazırlandıklarına da bakmamız gerekiyor.
Bazen bir yemeğin geçmişini anlamak için bugünkü adını unutup eski reçetenin içine bakmak gerekir.
Durmuş Güneş
Türk Mutfak Tarihi Araştırmaları | Tarihî Yemek Kitaplarının İzinde
Kaynaklar
Mehmed Kamil, Melceü't Tabbahin, İstanbul, 1844. Üçüncü fasıl, köfte tarifleri: Mücmer, Nev'i Diğer, Fasulye Mücmeri, Kadın Budu ve Patlıcan Mücmeri.
Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Melceü't Tabbahin, yayımlanmış metin.
TBMM Kütüphanesi Açık Erişim Koleksiyonu, Melceü't Tabbahin, 1844 tarihli baskı kaydı.