DURMUŞ GÜNEŞ
GASTRONOMİ TARİHİ ARAŞTIRMALARI

Osmanlı Mutfağı Çikolata ile Ne Zaman Tanıştı?

17. yüzyıldan Cumhuriyet’e kakao ve çikolatanın unutulan yolculuğu

Durmuş Güneş · 5 Kasım 2026

Bugün çikolata mutfaklarımızın en tanıdık malzemelerinden biri. Pastalarda, tatlılarda, şekerlemelerde ve sıcak içeceklerde kullanıyoruz. Peki Osmanlı mutfağı çikolata ile ne zaman tanıştı? İlk çikolata saraya mı geldi, yoksa tüccarlar aracılığıyla mı İstanbul'a ulaştı? Daha da önemlisi, Osmanlı aşçıları çikolatayı ilk olarak hangi tariflerde kullandı?

Bu soruların peşine düştüğümde karşıma oldukça ilginç bir tarih çıktı.

İzmir'de bir Osmanlı ağasına ikram edilen çikolatadan Dubrovnik'e giden İstanbullu bir kahvehaneciye, saraya gönderilen diplomatik hediyelerden çikolatalı lokmaya kadar uzanan bir yolculuk.

Bu araştırmada özellikle Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde yayımlanmış yemek kitapları üzerine yapılan akademik çalışmalardan yararlandım. Çünkü bir malzemenin tarihini anlamak için ne zaman tanındığını, nasıl tüketildiğini ve hangi tariflere girdiğini birlikte değerlendirmek gerekiyor.

Çikolatanın Osmanlı Topraklarındaki İlk İzleri

Kakao, Amerika kıtasına özgü bir bitki. Avrupa'nın kakao ve çikolata ile tanışması, Amerika kıtasıyla kurulan ilişkilerin ardından gerçekleşti.

17. yüzyılda Avrupa'da çikolata, bugünkü tablet çikolatalardan farklı olarak daha çok içecek biçiminde tüketiliyordu.

Osmanlı coğrafyasında çikolataya ilişkin erken yazılı referanslardan biri Henry Stubbe'nin 1662 yılında yayımlanan The Indian Nectar adlı eseridir.

Yavuz Köse'nin Osmanlı'da çikolatanın tarihini ele alan araştırmasında bu eser erken bir kaynak olarak değerlendirilir. Ancak Stubbe'nin kitabı, çikolatanın Osmanlı topraklarına hangi yoldan geldiğini açıklamaz.

1682 yılında John Chamberlayne tarafından yayımlanan The Natural History of Coffee, Thee, Chocolate, and Tobacco adlı eserde ise Türklerin çikolatayı tanımadığından söz edilir.

Bu iki kaynak birlikte değerlendirildiğinde, 17. yüzyılda çikolatanın Osmanlı coğrafyasındaki varlığının sınırlı ve toplumun farklı kesimleri açısından değişken olduğunu söylemek mümkün.

Avrupalı diplomatlar, seyyahlar ve tüccarlar çikolatanın dolaşımında rol oynamış olabilir. Fakat ilk getiren kişinin kim olduğu henüz kesin olarak bilinmiyor.

1693: İzmir’de Bir Osmanlı Ağasına Çikolata İkram Ediliyor

Çikolatanın Osmanlı topraklarındaki erken karşılaşmalarından biri İtalyan seyyah Giovanni Francesco Gemelli Careri'nin anlatısında yer alıyor.

Careri, 1693 yılında İzmir'de bir Osmanlı ağasına çikolata ikram ettiğini anlatır.

Seyyahın aktardığına göre ağa, kendisine sunulan içeceği tattıktan sonra öfkelenir.

Bu tepkinin nedeni kesin olarak bilinmiyor. İçeceğin tadı, hazırlanma biçimi veya daha önce tanımadığı bir ürün olması etkili olmuş olabilir.

Burada dikkatimi çeken şey, çikolatanın Osmanlı toplumunda henüz alışılmış bir içecek olmaması.

Kahve ve şerbet kültürünün güçlü olduğu bir coğrafyada, kakao esaslı yeni bir içeceğin farklı karşılanması anlaşılabilir.

Ancak tek bir seyahat anlatısından hareketle bütün Osmanlı toplumunun çikolataya karşı olduğunu söylemek doğru olmaz.

Bu kayıt bize 17. yüzyılın sonunda çikolatanın Osmanlı coğrafyasına ulaştığını ve en azından bazı çevrelerde tanınmaya başladığını gösteriyor.

1708: Çikolata Hazırlayan İstanbullu Bir Kahvehaneci

Araştırmada karşıma çıkan en ilginç bilgilerden biri 1708 yılına ait.

İstanbul'dan Dubrovnik'e, dönemin adıyla Ragusa'ya, kahvehane açmak için giden Yahudi bir işletmecinin başvurusunda çikolata hazırlama becerisinden söz ediliyor.

Yavuz Köse'nin araştırmasına dayanan akademik aktarımda, bu kişinin referansında şu ifade yer alıyor: “Uzman bir şerbetçidir, kek yapar, kahvesi ve çikolatası eşsizdir.”

Bu kayıt üzerinde özellikle durmak gerekiyor. Çünkü şerbet, kahve, kek ve çikolata aynı kişinin mesleki becerileri arasında bulunuyor.

Bu durum çikolatanın 18. yüzyılın başlarında içecek hazırlama ve ikram kültürüyle ilişkilendirildiğini gösteriyor.

Ancak burada bir ayrım yapmalıyız. Kahvehanecinin İstanbul'dan gelmiş olması, İstanbul'daki işletmesinde çikolata sattığını tek başına kanıtlamıyor.

Yine de çikolatanın Osmanlı dünyasındaki ticari ve kültürel dolaşımını anlamak açısından oldukça değerli bir kayıt.

Çikolata Osmanlı Sarayına Ne Zaman Girdi?

18. yüzyıla geldiğimizde çikolatanın Osmanlı sarayıyla ilişkisi daha görünür hale geliyor.

Yavuz Köse'nin araştırmasına dayanan aktarımlara göre 1720'lerden itibaren Avrupalı diplomatlar Osmanlı sarayına çikolata hediye etmeye başlamıştı.

1760'lı yıllarda ise çikolata, hanedan mensuplarına verilen hediyeler arasında daha düzenli biçimde görülüyordu.

1783 yılına ait bir kayıt bu sürecin önemli örneklerinden biri.

Tarihçi Fatma Ünyay Açıkgöz'ün Osmanlı ve İspanyol kaynaklarını karşılaştırdığı araştırmaya göre İspanya Kralı III. Carlos, Sultan I. Abdülhamid'e diplomatik hediyeler göndermişti.

Bu hediyelerin arasında dört sandık çikolata ve altı paket kakao bulunuyordu.

Osmanlı kayıtlarında çikolatanın kahveyle ilişkilendirilerek tanımlanması da dikkat çekici.

Bu durum, çikolatanın dönemin bürokratik kayıtlarında henüz yeterince yerleşmemiş bir ürün adı olduğunu düşündürüyor.

Fakat saraya gönderilen çikolatanın hangi tarifte kullanıldığı, nasıl hazırlandığı veya kimler tarafından tüketildiği konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmuyor.

Sarayın bir ürünü tanıması ile o ürünün saray mutfağında yerleşik bir malzeme haline gelmesi arasında fark var.

19. Yüzyıl: Çikolata İstanbul Sokaklarında

19. yüzyıl, çikolatanın Osmanlı şehir hayatında daha görünür hale geldiği dönem.

Fransız ticaret raporlarına dayanan araştırmalarda, 1830 ile 1840 yılları arasında Osmanlı Devleti'ne Fransa'dan yılda yaklaşık 460 kilogram çikolata ithal edildiği aktarılıyor.

Bu miktar yalnızca Fransa'dan gelen ürünleri kapsıyor. Diğer ülkelerden yapılan ithalatın toplamı hakkında aynı kayıttan kesin bir sonuca ulaşamıyoruz.

1847 yılında Journal de Constantinople gazetesinde Doktor Quesneville'in demir içeren çikolata pastillerinin satıldığı bir eczane ilanı yayımlandı.

Bu kayıt önemli. Çünkü çikolata artık bir ilaç veya takviye niteliğindeki ürünün taşıyıcısı olarak da kullanılıyordu.

1849 yılında ise hem Journal de Constantinople hem de Ceride-i Havadis gazetelerinde çikolata satan bir pastanenin ilanı yer aldı.

1850'li yıllardan itibaren Pera'daki alafranga pastaneler, şekerlemeciler ve restoranlarda çikolata, çikolatalı drajeler, pastalar ve bisküviler satılmaya başlandı.

1854 yılında Roma'dan Katolik patriğine gönderilen bir sandık çikolatanın gümrükte tutulması üzerine yapılan başvuru da Osmanlı gümrük kayıtlarında çikolataya ilişkin önemli belgelerden biri olarak karşımıza çıkıyor.

2 Temmuz 1855 tarihli Ceride-i Havadis gazetesinde çikolatanın kullanım biçimleri ve faydalarından söz edilmesi ise ürünün okuyucuya tanıtıldığını gösteriyor.

Bütün bu kayıtlar, çikolatanın 19. yüzyıl ortalarında İstanbul'da ticari bir ürün olarak daha belirgin hale geldiğini ortaya koyuyor.

1844: İlk Türkçe Yemek Kitabında Çikolata Var mıydı?

Osmanlı mutfağında çikolatanın ilk hangi yemekte kullanıldığını araştırırken yemek kitaplarına bakmamız gerekiyor.

Mehmed Kamil tarafından kaleme alınan ve 1844 yılında basılan Melceü't Tabbâhîn, Osmanlı Türkçesiyle basılmış ilk yemek kitaplarından biri ve bu alanda temel bir kaynak.

Kitapta geleneksel yemeklerin yanında Avrupa mutfağıyla ilişkili tarifler de bulunuyor.

Ancak Tınmaz, Altunbağ ve Yıldırım'ın araştırmasına göre bu eserde çikolata veya kakao içeren bir tarife rastlanmıyor.

1856 ile 1857 yıllarında yazılan, Edirne Mevlevi Dergahı postnişini Şeyh Hacı Ali Eşref Dede Efendi'nin Yemek Risalesi adlı eserinde de çikolatalı tarif tespit edilmemiş.

Bu yokluk, çikolatanın o tarihlerde hiç kullanılmadığı anlamına gelmiyor.

Yalnızca incelenen kaynaklarda çikolatanın bir reçete malzemesi olarak yer almadığını gösteriyor.

1880: Osmanlı Yemek Kitaplarında İlk Çikolatalı Tarif

Araştırmamızın en önemli duraklarından biri 1880 yılı.

Bu tarihte yayımlanan, yazarı bilinmeyen Yeni Yemek Kitabı, 19. yüzyıl sonlarında İstanbul'daki değişen yemek alışkanlıklarını yansıtan önemli eserlerden biri.

Kitapta toplam 168 tarif bulunuyor. Bunların 58'i tatlı, pasta, sos, dondurma, kurabiye ve kek kategorisinde yer alıyor.

Çikolata içeren tarif sayısı ise yalnızca bir: Çikolata Gevreği.

2022 yılında yayımlanan akademik araştırmaya göre Çikolata Gevreği, incelenen Türkçe basılı yemek kitaplarındaki en erken çikolatalı tarif.

Diğer akademik çalışmalarda tarifin malzemeleri yumurta, un, çikolata ve toz şeker olarak belirtiliyor.

Ancak özgün reçetenin tam metni, malzeme miktarları ve pişirme tekniği henüz tarafımdan doğrulanmış değil.

Burada önemli bir ayrıntı var. Tarifte doğrudan kakao tozu yerine çikolata kullanılıyor.

Bu nedenle Çikolata Gevreği'ni Osmanlı mutfağında kakaonun ilk kullanıldığı yemek olarak kesin biçimde tanımlayamayız.

Fakat basılı tarif kültüründe çikolatanın bir mutfak malzemesi olarak görünmeye başladığını gösteren önemli bir kayıt olduğu açık.

1883: Çikolatalı Akide

Çikolata Gevreği'nden üç yıl sonra, Ayşe Fahriye'nin 1883 yılında yayımlanan Ev Kadını adlı kitabında yeni bir tarifle karşılaşıyoruz: Çikolatalı Akide.

Bu tarif benim için oldukça dikkat çekici. Çünkü akide şekeri Osmanlı şekerleme kültürünün bilinen ürünlerinden biri.

Çikolatanın akide ile bir araya gelmesi, yeni bir malzemenin mevcut şekerleme teknikleriyle nasıl ilişkilendirildiğini araştırmak için önemli bir örnek.

Elbette tarifin hazırlanışını incelemeden çikolatanın akideye hangi aşamada eklendiğini veya nasıl bir kıvam elde edildiğini söyleyemeyiz.

Ama 1883 tarihli bu kayıt, çikolatanın şekerleme tariflerinde de kullanılmaya başladığını gösteriyor.

1907: Çikolatalı Acıbadem ve Çikolatalı Çevirme

20. yüzyılın başında çikolatalı tariflerin çeşitlendiğini görüyoruz.

Ohan Aşçıyan'ın 1907 yılında yayımladığı Alaturka ve Alafranga Yeni Yemek Kitabı içerisinde çikolata içeren üç tarif bulunuyor: Vanilyalı pasta, çikolatalı acıbadem ve çikolatalı çevirme.

Burada özellikle çikolatalı acıbadem üzerinde durmak istiyorum. Acıbadem, badem ve yumurta akıyla ilişkilendirilen köklü bir şekerleme geleneğine sahip.

Çikolatanın bu tarifte kullanılması, dönemin pastacılık anlayışındaki değişimi incelemek açısından değerli.

Çikolatalı çevirme ise teknik olarak ayrıca araştırılması gereken bir reçete.

Bu tariflerin özgün metinlerine ulaşmak, çikolatanın hangi işlem aşamasında kullanıldığını anlamamızı sağlayacaktır.

1917: Çikolatalı Kaygana

1917 yılında Avanzade Mehmed Süleyman'ın Aile Aşçısı adlı eserinde karşımıza çıkan tariflerden biri Çikolatalı Kaygana.

Kaygana, Türk mutfak kültüründe uzun bir geçmişe sahip olan hazırlama biçimlerinden biri.

Bu nedenle çikolatalı kaygana ismi özellikle ilgimi çekiyor.

Ancak burada dikkatli olmak gerekiyor. Eserin Avrupa yemek kitaplarından yapılan çevirilerle ilişkili olması, tarifin doğrudan geleneksel Türk kayganasından geliştirilmiş olduğunu söylememizi zorlaştırıyor.

Çikolatalı Kaygana'nın özgün reçetesi incelenmeden bunun yerel bir yorum mu, yoksa Avrupa kökenli bir tarifin Türkçeye aktarılması mı olduğunu kesinleştiremeyiz.

1921: Çikolatalı Lokma ve Kaymaklı Kayısı Kompostosu

Araştırmanın beni en çok düşündüren bölümüne geldik.

Mehmed Reşad'ın 1921 yılında yayımlanan Fenn-i Tabahat adlı kitabında çikolata ve kakao içeren altı tarif bulunuyor.

Bunlar çikolatalı lokma, elvan pasta, çikolatalı krema, çikolatalı ve kaymaklı kayısı kompostosu, kaymaklı ve çikolatalı karamel ile kremalı dondurma.

Bu tariflerin arasında özellikle üçü dikkatimi çekiyor.

Çikolatalı Lokma

Lokma, Osmanlı ve Türk tatlı kültüründe bilinen bir hazırlama biçimi.

1921 tarihli bir yemek kitabında çikolatalı lokmanın bulunması, çikolatanın yerleşik tatlı adlarıyla bir araya getirildiğini gösteriyor.

Çikolatalı ve Kaymaklı Kayısı Kompostosu

Kayısı ve kaymak, Anadolu ve Osmanlı tatlı kültüründe önemli bir yere sahip.

Bu iki ürünün çikolatayla aynı tarifte buluşması gastronomi tarihi açısından dikkat çekici.

Burada çikolatanın sos olarak mı, rendelenmiş halde mi, yoksa farklı bir hazırlama yöntemiyle mi kullanıldığını öğrenmek gerekiyor.

Kaymaklı ve Çikolatalı Karamel

Bu tarif de çikolatanın süt ürünleri ve şekerleme teknikleriyle ilişkisini incelemek için değerli.

Ancak tariflerin yalnızca isimlerinden hareketle pişirme teknikleri hakkında kesin sonuçlara ulaşamayız.

Bence bu üç reçete, Osmanlı mutfağının son dönemindeki değişimi anlamak için ayrıca incelenmeyi hak ediyor.

Osmanlı Aşçısı Çikolatayı Nasıl Tanımlıyordu?

1921 tarihli Fenn-i Tabahat kitabında Mehmed Reşad'ın çikolatayı açıklama ihtiyacı duyması da oldukça önemli.

Kitapta çikolatanın şeker ve kavrulup öğütülen kakao çekirdeklerinden hazırlandığı, besleyici bir ürün olduğu ve kakao tozunun kutularda satıldığı anlatılıyor.

Bu açıklama, çikolatanın mutfak literatüründe henüz tanıtılmaya ihtiyaç duyulan bir ürün olduğunu düşündürüyor.

Aynı zamanda kakao tozuyla hazırlanmış çikolatanın birbirinden ayrıldığını da görüyoruz.

Bu ayrım, araştırmamız açısından önemli. Çünkü eski tariflerde geçen çikolata kelimesiyle doğrudan kakao tozu kullanımını aynı kabul etmek tarihsel bir hata olabilir.

Cumhuriyet’e Uzanan Çikolata Kültürü

20. yüzyılın başlarında çikolata Osmanlı piyasasında daha fazla görünür hale gelmişti.

Joseph Grunzel'in 1903 yılında yayımlanan ekonomik incelemesine dayanan bilgilere göre, 1902 yılında İstanbul'daki kakao tüketimi yaklaşık 3.000 ile 4.000 kilogram arasındaydı.

Ürünler çoğunlukla 125 ve 250 gramlık kutularda satılıyordu.

1908 yılında Nestlé, Osmanlı sarayının çikolatacısı unvanını aldı.

Birinci Dünya Savaşı ve ardından gelen işgal yılları, çikolatanın üretimini ve ticaretini etkiledi.

1918 yılında Zafer çikolataları, 1924 yılında ise daha sonra Elit adını alacak olan işletme ortaya çıktı.

1927 yılında Nestlé'nin İstanbul Feriköy'de fabrika kurması, yerel üretim açısından önemli bir gelişmeydi.

Cumhuriyet döneminde yerli üreticilerin sayısı arttı. Sağra ve Mabel gibi markalar çikolata sektöründe yer almaya başladı.

1974 yılında Ülker'in çikolata üretimine başlaması da sektörün gelişiminde önemli dönüm noktalarından biri oldu.

Böylece Osmanlı döneminde diplomatik hediye ve pahalı bir ithal ürün olarak karşımıza çıkan çikolata, Cumhuriyet döneminde daha geniş tüketici kitlelerine ulaşan bir gıdaya dönüştü.

Sonuç: Çikolatanın Osmanlı Mutfağındaki Gerçek Yeri

Bu araştırmaya başladığımda cevap aradığım soru oldukça basitti. Osmanlı mutfağı çikolatayla ne zaman tanıştı?

Ancak kaynakları inceledikçe bu sorunun tek bir tarihle cevaplanamayacağını gördüm.

17. yüzyılda çikolatanın Osmanlı coğrafyasındaki erken izlerine rastlıyoruz.

18. yüzyılda saray çevresinde ve diplomatik ilişkilerde daha görünür hale geliyor.

19. yüzyılda İstanbul'daki pastanelerde, eczanelerde ve şekerlemecilerde satılıyor.

1880 yılında ise Çikolata Gevreği adıyla basılı bir yemek kitabında karşımıza çıkıyor.

Ardından çikolatalı akide, çikolatalı acıbadem, çikolatalı kaygana ve çikolatalı lokma gibi tarifler geliyor.

Benim için araştırmanın en dikkat çekici tarafı bu tariflerin isimleri.

Çünkü burada çikolatanın farklı mutfak teknikleri ve tatlı gelenekleriyle nasıl buluştuğuna dair izler görüyoruz.

Yine de tarihsel sınırımızı korumamız gerekiyor.

Elimizdeki kaynaklar, Osmanlı mutfağında yapılan ilk çikolatalı yemeği kesin olarak belirlemiyor. 1880 tarihli Çikolata Gevreği, incelenmiş basılı Türkçe yemek kitaplarında tespit edilen en erken örnek olarak öne çıkıyor.

Daha eski el yazması tarifler, saray mutfağı kayıtları veya henüz incelenmemiş belgeler bu tarihi değiştirebilir.

Araştırmamın bundan sonraki aşamasında özellikle 1880 tarihli Çikolata Gevreği ile 1921 tarihli Çikolatalı Lokma ve Kaymaklı Kayısı Kompostosu reçetelerinin özgün metinlerine ulaşmayı hedefliyorum.

Çünkü bir tarifin ismini bilmek başlangıçtır. O tarifin nasıl hazırlandığını, hangi malzemelerin hangi tekniklerle bir araya getirildiğini öğrenmek ise mutfak tarihini anlamamızı sağlar.

Geçmişin mutfağını anlamadan, bugünün tabağını doğru yorumlamak mümkün değil.

Kaynakça

Kaynakça APA 7 düzenine yaklaştırılmıştır. Eksik bibliyografik alanlar açıkça işaretlenmiştir; özgün eserlerin tam künyeleri ve bazı tarihsel ayrıntılar bağımsız olarak doğrulanmayı beklemektedir.

  1. Tınmaz, O., Altunbağ, E. ve Yıldırım, Ö. (2022). 1880–1980 yılları arasında Osmanlı ve Türkiye’de yayımlanan tarif kitaplarında çikolata ve kakaonun kullanımı. Journal of Gastronomy, Hospitality and Travel, 5(1).
  2. Köse, Y. (t.y.). The confusion of the Agha: The short history of chocolate in the Ottoman Empire (17th–20th century). Food & History.
  3. Ünyay Açıkgöz, F. (2019). İspanya’dan Osmanlı’ya: Çikolatanın tarihi serüvenine katkı. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi.
  4. Özen, S. (2014). Çukulata: Çikolatanın yerli tarihi. Yapı Kredi Yayınları.
  5. Samancı, Ö. (2012). Osmanlı ve Türkiye’de çikolata tüketiminin tarihi üzerine çalışmalar. [Tam yayın künyesi doğrulanmalı].
  6. Samancı, Ö. (2020). Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde yemek kitapları. [Tam yayın künyesi doğrulanmalı].
  7. Kut, T. (1985). Açıklamalı yemek kitapları bibliyografyası. [Yayınevi bilgisi doğrulanmalı].
  8. Yeni Yemek Kitabı. (1880). [Anonim; 2017 yayına hazırlayan: Özge Samancı].
  9. Ayşe Fahriye. (1883). Ev Kadını.
  10. Ohan Aşçıyan. (1907). Alaturka ve Alafranga Yeni Yemek Kitabı.
  11. Avanzade Mehmed Süleyman. (1917). Aile Aşçısı.
  12. Mehmed Reşad. (1921). Fenn-i Tabahat.

Bu makaleye atıf yap

APA 7 biçiminde önerilen kaynak gösterimi

Güneş, D. (2026, 5 Kasım). Osmanlı Mutfağı Çikolata ile Ne Zaman Tanıştı? Durmuş Güneş. https://www.durmusgunes.com/osmanli-mutfagi-cikolata-ile-ne-zaman-tanisti.html