DURMUŞ GÜNEŞ
OSMANLI MUTFAK TARİHİ · ARAŞTIRMA

Osmanlı Mutfağında Yemek ve Tababet: Şirvani’nin Tariflerinde Beden, Mizaç ve Beslenme

15. yüzyıl Anadolu’sunda yemek tarifleri ve koruyucu hekimlik metinleri bize nasıl bir bilgi dünyası anlatıyor?

Durmuş Güneş · 6 Kasım 2026 · Sürüm 1.1 (tam metin)

Yöntem notu: Bu yazı, Şirvani’ye ait metinleri inceleyen akademik çalışmalara dayanır. Tarihsel tıp görüşleri güncel sağlık önerisi olarak sunulmamaktadır. Yazma nüshaların tamamı satır satır karşılaştırılmamıştır.

Giriş: Bir yemek tarifi bize ne anlatır?

Bir yemek kitabını açtığımızda genellikle malzemeleri, ölçüleri ve pişirme yöntemlerini ararız. Oysa eski bir yemek yazmasını incelemek, bizi çok daha geniş bir düşünce dünyasına götürebilir.

Yemeğin hangi mevsimde tüketileceği, insan bedeninde nasıl bir etki oluşturacağı, hangi gıdaların birlikte değerlendirilmesi gerektiği ve pişirme işleminin nasıl yürütüleceği, geçmişte hekimlerin de ilgilendiği meseleler arasındaydı.

15. yüzyılda yaşamış Osmanlı hekimi Muhammed bin Mahmud Şirvani'nin eserleri, bu ilişkiyi araştırmak için önemli bir başlangıç noktasıdır.

Şirvani'nin Kitabü't-Tabih Tercümesi, Sultaniyye ve Ya'kubiyye adlı eserleri birlikte incelendiğinde yemek tarifleri, beslenme ilkeleri ve koruyucu hekimlik düşüncesi arasında dikkat çekici bağlantılar ortaya çıkar. Bu eserlerin hepsi aynı amaçla yazılmamıştır. Biri yemek tariflerini aktarırken diğerleri beslenmenin sağlıkla ilişkisini daha doğrudan ele alır.

Bu ayrım, Osmanlı mutfağını anlamak açısından önemlidir. Çünkü tarihsel bir yemek metnini değerlendirirken tarifin kendisini, yazarın tıbbi görüşlerini ve eserin yazıldığı dönemin düşünce dünyasını birlikte okumak gerekir.

1. Muhammed bin Mahmud Şirvani kimdir?

Muhammed bin Mahmud Şirvani, 15. yüzyıl Anadolu'sunda faaliyet göstermiş bir hekim ve yazardır. Germiyanoğulları ve Osmanlı yönetici çevreleriyle ilişkili olduğu, çeşitli hükümdarlara eserler sunduğu bilinmektedir.

Şirvani'nin çalışmaları arasında tıp, koruyucu hekimlik, değerli taşlar, ilaçlar ve yemek kültürüyle ilgili metinler bulunur. Bu çeşitlilik, dönemin bilgi dünyasında hekimliğin bugünkü uzmanlık sınırlarından daha geniş bir çerçevede ele alındığını gösterir.

1430 yılında II. Murad'a sunduğu Tuhfe-i Muradi ve koruyucu hekimlik üzerine hazırladığı Sultaniyye, onun tıp alanındaki çalışmalarının örnekleridir. Yemek tarihi açısından en fazla dikkat çeken eseri ise Kitabü't-Tabih Tercümesi olmuştur (Okumuş, 2010).

Burada önemli bir ayrıntı bulunuyor. Şirvani'nin yemek kitabı, tamamen sıfırdan kaleme alınmış bağımsız bir tarif derlemesi değildir. Daha eski bir Arapça yemek kitabının Türkçeye aktarılması ve yeni tariflerle genişletilmesi sonucunda ortaya çıkmıştır.

2. Bağdat'tan Anadolu'ya uzanan bir yemek kitabı

Şirvani'nin çalışmasının temelinde, Muhammed bin Hasan el-Bağdadi'nin 1226 yılında kaleme aldığı Kitabü't-Tabih bulunmaktadır.

13. yüzyıl Bağdat mutfak kültürünü yansıtan bu eser, Orta Çağ İslam dünyasının yemek geleneğini araştırmak açısından değerli bir kaynaktır.

Şirvani, metni Türkçeye aktarırken mevcut tariflerle yetinmemiş, kendi döneminin mutfak kültürüne ilişkin yeni yemekler de eklemiştir.

Bu eklemeler özellikle önemlidir. Çünkü bir metnin tercümesi sırasında yapılan değişiklikler, yeni okuyucu çevresinin damak alışkanlıkları ve yemek repertuvarı hakkında ipuçları verebilir.

Günay Kut'un Şirvani'nin eklediği yemekleri ele alan araştırmasında 77 tarif üzerinde durulur. Eserin toplamında 237 tarif bulunduğu bilgisi ise TDV İslam Ansiklopedisi'nde yer alır. Bazı ikincil çalışmalarda eklenen tarif sayısı farklı ifade edildiğinden, kesin sayısal değerlendirmelerde hangi metin bölümünün ve hangi neşrin esas alındığı belirtilmelidir.

Şirvani'nin eklemelerinde yer alan mantı, ekmek kayganası, çeşitli helvalar ve hamur yemekleri, Anadolu ve Türk mutfak tarihi açısından dikkat çekici örneklerdir.

Bu yemeklerin 15. yüzyılda yazıya geçirilmiş olması, hepsinin o dönemde ortaya çıktığı anlamına gelmez. Bir yemeğin yazılı kaynakta görülmesi ile tarihsel kökeninin belirlenmesi farklı araştırma meseleleridir.

Özge Samancı'nın Osmanlı yemek kitapları üzerine çalışması da Şirvani'nin metninin Arap ve Fars mutfak mirasıyla Türk ve Anadolu yemek geleneklerinin izlerini birlikte taşıdığını ortaya koyar (Samancı, 2020).

3. Mizaç ve hılt anlayışı: Yemeğin beden üzerindeki yeri

Şirvani'nin eserlerini anlayabilmek için dönemin tıp anlayışını tanımak gerekir.

Orta Çağ İslam tıbbında etkili olan hılt teorisi, insan bedenini kan, balgam, sarı safra ve kara safra olarak tanımlanan dört temel unsur üzerinden açıklıyordu.

Bu düşünce geleneğinde sıcaklık, soğukluk, kuruluk ve nemlilik gibi nitelikler insan mizacının ve gıdaların değerlendirilmesinde kullanılıyordu.

Burada geçen sıcak ve soğuk kavramları, bir yiyeceğin servis sıcaklığını ifade etmez. Bunlar dönemin tıbbi sınıflandırmasında kullanılan niteliklerdir.

Şirvani'nin Sultaniyye adlı eseri üzerine Esat Harmancı ve Aslıhan Akpınar tarafından yapılan araştırmada gıdaların hafif, ağır, sıcak, soğuk, kuru, nemli ve mutedil gibi kategoriler altında değerlendirildiği belirtilmektedir.

Aynı çalışmada beslenme önerilerinin kişinin mizacına, mevsime ve çalışma biçimine göre farklılaşabildiği gösterilir (Harmancı ve Akpınar, 2009).

Bu bilgiler bize önemli bir tarihsel bakış açısı sunar. Dönemin hekimi açısından beslenme, kişinin bedensel özellikleri ve içinde bulunduğu şartlarla ilişkiliydi. Yemeğin ne olduğu kadar kimin tarafından, hangi koşullarda tüketildiği de dikkate alınıyordu.

Ancak burada bilimsel bir sınır çizmek gerekiyor. Dört hılt teorisi, modern fizyoloji tarafından geçerli bir insan bedeni modeli olarak kabul edilmemektedir. Bu nedenle Şirvani'nin sınıflandırmaları tarihsel tıp düşüncesinin belgeleri olarak değerlendirilmelidir.

4. Sultaniyye: Mevsimler, beslenme ve koruyucu hekimlik

Şirvani'nin Sultaniyye adlı eseri, yemekle sağlık arasındaki ilişkinin daha açık biçimde incelenebildiği metinlerden biridir.

Eser, Çelebi Sultan Mehmed adına hazırlanmış bir koruyucu hekimlik çalışmasıdır. Yeme içme, giyim kuşam ve gündelik yaşamla ilgili bilgiler içerir.

Harmancı ve Akpınar'ın 2009 yılında yayımladığı araştırmaya göre Şirvani, eserinin amacını yılın farklı dönemlerinde ve mevsimlerinde insanların ne yemesi, ne giymesi ve nasıl davranması gerektiğini açıklamak olarak ortaya koyar.

Araştırmacılar eserdeki beslenme yaklaşımını gıdaların özelliklerine göre sınıflandırılması, mizaç, mevsim ve çalışma biçimine göre beslenme ve sindirim ile sağlığın korunmasıyla ilgili öneriler olmak üzere üç ana başlık altında inceler.

Bu yapı, 15. yüzyıl Anadolu'sunda beslenme üzerine sistemli bir düşünce geleneğinin bulunduğunu gösterir.

Özellikle mevsimlere göre beslenme meselesi üzerinde durmak gerekir. Bugün mevsimsel beslenmeyi çoğu zaman ürünlerin yetişme dönemi, tazelik, ulaşılabilirlik ve sürdürülebilirlik üzerinden değerlendiriyoruz.

Şirvani'nin yaşadığı dönemde ise mevsimlerin insan bedeninin mizacı üzerindeki etkilerine ilişkin tıbbi kabuller de beslenme tavsiyelerinin bir parçasıydı.

Bu iki yaklaşım arasında yüzeysel benzerlikler kurulabilir. Fakat aynı bilimsel temellere dayandıklarını söylemek doğru olmaz.

5. Ya'kubiyye: Gıdaları sınıflandırmak ne anlama geliyordu?

Şirvani'nin beslenme üzerine düşüncelerini daha ayrıntılı inceleyebileceğimiz eserlerden biri de Arapça kaleme aldığı Ya'kubiyye adlı çalışmasıdır.

Aleyna Yılmaz'ın 2025 yılında yayımlanan araştırması, bu eserde gıdaların nasıl sınıflandırıldığını ele almaktadır.

Araştırmaya göre 23 fasıldan oluşan metinde gıdalar, dönemin tıp anlayışı doğrultusunda farklı özellikleri üzerinden değerlendirilir.

Bunlar arasında sindirilebilirlik, besleyicilik, midede oluşturduğu kabul edilen etkiler, şişkinlik ve bedensel işleyişe ilişkin çeşitli kategoriler bulunur (Yılmaz, 2025).

Bu sınıflandırmaların varlığı, Şirvani'nin gıdayı belirli bir düşünce sistemi içerisinde değerlendirdiğini gösterir.

Buradan hareketle şu soruyu sormak mümkündür: Bir hekim, yemeğin sindirilebilirliğini ve hazırlanma biçimini tartışıyorsa bu yaklaşım dönemin aşçılık bilgisiyle nasıl ilişkilendirilebilir?

Bence Osmanlı mutfak tarihi araştırmalarında üzerinde durulması gereken meselelerden biri budur. Çünkü mutfak bilgisi yalnızca tariflerin içeriğinden oluşmaz. Malzemenin işlenmesi, pişirme yöntemleri, ürünlerin bir araya getirilmesi ve yemeklerin tüketim koşulları da bu bilginin parçalarıdır.

Yine de Ya'kubiyye doğrudan bir aşçılık kitabı değildir. Bu eserden hareketle 15. yüzyıl Osmanlı aşçılarının tamamının aynı tıbbi ilkelerle çalıştığını ileri süremeyiz. Metin, öncelikle bir hekimin gıdaya ilişkin bilgi dünyasını yansıtır.

6. Aşçının bilgisi: Malzeme, ateş ve pişirme kapları

Şirvani'nin yemek kitabını gastronomi tarihi açısından değerli kılan konulardan biri de aşçılık bilgisine yaklaşımıdır.

Eserin giriş bölümü üzerine yapılan incelemelerde aşçının malzemelerin özelliklerini, pişirme sırasında kullanılacak ateşi ve kapların seçimini bilmesi gerektiğine ilişkin açıklamalar bulunduğu belirtilir.

Bu yaklaşım, mutfak uygulamalarının belirli bir bilgi ve tecrübe gerektirdiğinin tarihsel bir göstergesidir.

Özellikle pişirme kapları meselesi dikkat çekicidir. Günümüzde kap seçimini ısı iletkenliği, yüzey özellikleri, gıda güvenliği ve pişirme tekniği üzerinden değerlendiriyoruz. Tarihsel kaynaklarda ise kapların tercih edilmesi veya kullanılmaması, dönemin malzeme bilgisi ve sağlık anlayışıyla ilişkilendirilebiliyordu.

Ancak Şirvani'nin kullandığı kavramları doğrudan modern gıda güvenliği standartlarıyla eşleştirmek doğru olmaz.

Buna rağmen mutfak mesleği açısından çıkarılabilecek anlam açıktır: Yemek hazırlama süreci, malzemeyi tanımayı ve kullanılan araçların özelliklerini bilmeyi gerektiren bir uzmanlık alanı olarak görülüyordu.

7. Osmanlı mutfağına hangi coğrafyaların bilgisi taşındı?

Şirvani'nin tercümesi, Osmanlı mutfak kültürünün farklı coğrafyalardan gelen yemek gelenekleriyle ilişkisini incelemek için de önemli bir belgedir.

13. yüzyıl Bağdat'ında yazılmış bir metnin 15. yüzyıl Anadolu'sunda Türkçeye aktarılması, yemek bilgisinin dil ve coğrafya sınırlarını aşarak dolaşıma girdiğini gösterir.

Bu dolaşım sırasında tarifler korunabilir, yeniden yorumlanabilir veya yeni malzemelerle değiştirilebilir. Şirvani'nin esere eklediği yemekler de bu bakımdan incelenmeye değerdir.

Özge Samancı, metnin Orta Çağ Arap ve Fars mutfak özelliklerini yansıttığını, Şirvani'nin eklediği tariflerin ise Türk ve Selçuklu yemek geleneğiyle bağlantılar taşıdığını belirtir (Samancı, 2020).

Ancak bu bilgiden hareketle bir tarifin doğrudan belirli bir millete veya coğrafyaya ait olduğunu kesin biçimde söylemek mümkün değildir.

Bir yemeğin tarihini araştırırken adlandırma, malzeme kullanımı, pişirme tekniği ve farklı dönemlerdeki yazılı örnekleri karşılaştırılmalıdır.

Örneğin Şirvani'nin metninde mantının bulunması, bu yemeğin 15. yüzyıl Anadolu mutfak repertuvarında belgelenmesi açısından önemlidir. Mantının ilk defa bu dönemde yapıldığını veya bütün tarihsel gelişiminin bu metin üzerinden açıklanabileceğini göstermez.

Bu tür ayrımlar, mutfak tarihini araştırırken kaynakların bize ne söylediğini ve hangi sorulara henüz cevap vermediğini anlamamızı sağlar.

8. Bir yemek kitabı bütün toplumun sofrasını temsil eder mi?

Şirvani'nin eserleri üzerinden yapılabilecek değerlendirmelerin bir sınırı daha bulunmaktadır.

Bir yemek kitabında tarifin yer alması, o yemeğin dönemin bütün toplumsal kesimleri tarafından tüketildiğini kanıtlamaz.

Yazılı yemek kitapları belirli çevrelerin mutfak bilgilerini koruyabilir. Hangi yemeklerin gündelik yaşamda ne kadar yaygın olduğunu anlayabilmek için başka kaynaklara da ihtiyaç vardır.

Saray mutfak kayıtları, muhasebe defterleri, ziyafet listeleri, seyahat anlatıları ve farklı dönemlere ait tarif metinleri bu açıdan değerlidir.

Samancı'nın çalışması, Şirvani'nin eserindeki bazı yemeklerin sonraki yüzyılların saray mutfak kayıtlarında ve ziyafet listelerinde de görüldüğünü belirtir. Bu durum, belirli yemeklerin yazılı tarif geleneği ile seçkin Osmanlı mutfağı arasındaki ilişkisini araştırmaya imkan verir (Samancı, 2020).

Yine de buradan bütün Anadolu halkının aynı yemekleri hazırladığı sonucu çıkarılamaz.

Osmanlı mutfak tarihinin daha sağlıklı yazılabilmesi için saray ve seçkin çevrelerin yazılı kaynakları, yerel mutfak gelenekleri ve gündelik beslenmeye ilişkin belgelerle birlikte değerlendirilmelidir.

9. Günümüz gastronomisi Şirvani'den ne öğrenebilir?

Şirvani'nin eserlerini bugünün mutfak dünyasına taşırken amacımız eski tıp teorilerini yeniden uygulamak olmamalıdır.

Bu metinler bize yemek bilgisinin tarihsel olarak nasıl kurulduğunu gösterir.

Bir aşçı açısından malzemenin özelliklerini tanımak, pişirme yöntemlerini anlamak, yemeğin tüketim koşullarını düşünmek ve farklı bilgi kaynaklarından yararlanmak bugün de mesleki gelişimin parçalarıdır.

Ancak tarihsel benzerlikler kurulurken dikkatli olmak gerekir. Şirvani'nin sindirim hakkındaki düşünceleri ile modern beslenme fizyolojisi aynı bilimsel yöntemlere dayanmaz. Eski kaynaklardaki gıda sınıflandırmaları da çağdaş beslenme önerileri yerine kullanılamaz.

Bence bu metinlerin günümüz şefleri için asıl değeri başka bir yerde bulunuyor.

Geçmişin aşçıları ve hekimleri, yemeği kendi dönemlerinin bilgi dünyası içerisinde anlamlandırıyordu. Bugün bizim de mutfak kültürünü araştırırken tariflerin arkasındaki düşünceyi, toplumsal koşulları ve tarihsel değişimi incelememiz gerekiyor.

Bir tarifi yeniden üretmek, tarihsel araştırmanın başlangıcı olabilir. Fakat o tarifin neden yazıldığını, kimler tarafından tüketilmiş olabileceğini ve hangi bilgi geleneğinin parçası olduğunu anlamak daha kapsamlı bir çalışma gerektirir.

Sonuç: Tariflerin arkasındaki düşünce dünyası

Muhammed bin Mahmud Şirvani'nin eserleri, 15. yüzyıl Anadolu'sunda yemek ve hekimlik arasındaki ilişkinin incelenebildiği önemli kaynaklar arasında yer alır.

Kitabü't-Tabih Tercümesi bize yemek repertuvarı ve tarif aktarımı hakkında bilgiler sunarken Sultaniyye ve Ya'kubiyye dönemin beslenme ve koruyucu hekimlik anlayışını daha ayrıntılı biçimde görmemizi sağlar.

Bu metinleri birlikte değerlendirdiğimizde yemeklerin nasıl hazırlandığı, gıdaların hangi özelliklerle sınıflandırıldığı ve beslenmenin insan bedeniyle nasıl ilişkilendirildiği konusunda farklı sorular sorabiliyoruz.

Osmanlı mutfak tarihini araştırırken bu soruların önemli olduğunu düşünüyorum.

Çünkü bir mutfağın geçmişini anlamak için yemek isimlerini ve tariflerini kaydetmek yeterli değildir. O yemeklerin hangi şartlarda ortaya çıktığını, nasıl aktarıldığını ve insanlar tarafından nasıl anlamlandırıldığını da araştırmak gerekir.

Şirvani'nin metinleri bize bu araştırmanın kapısını açıyor.

Bugün bir yemek tarifine baktığımızda malzemeleri ve pişirme yöntemini görüyoruz. Tarihsel kaynaklara yöneldiğimizde ise o tarifin arkasındaki insanı, dönemin bilgisini ve yemeğe yüklenen anlamları keşfetmeye başlıyoruz.

Kaynakça (APA 7)

Birincil tarihsel kaynaklar

Şirvani, M. b. M. (15. yüzyıl). Kitabü't-Tabih Tercümesi [Yazma eser]. Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Koleksiyonu, Müteferrik 143.

Şirvani, M. b. M. (15. yüzyıl). Sultaniyye [Yazma eser]. Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa Koleksiyonu, 2071/1.

Şirvani, M. b. M. (15. yüzyıl). Ya'kubiyye [Yazma eser]. Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa Koleksiyonu, 2118.

İkincil akademik kaynaklar

Argunşah, M., & Çakır, M. (2018). 15. yüzyıl Osmanlı mutfağı: Muhammed bin Mahmud Şirvani (3. bs.). Gökkubbe. Kaynağa eriş

Harmancı, E., & Akpınar, A. (2009). On beşinci yüzyıl Anadolusundan bir beslenme kuramı: Hekim Şirvani'nin Sultaniyye adlı eseri. Türkiye Klinikleri Endokrinoloji Özel Konular, 2(3), 67–74. Kaynağa eriş

Kut, G. (1988). Şirvani'nin yemek kitabı çevirisine eklediği yemekler üzerine. Birinci Milletlerarası Yemek Kongresi (ss. 170–180). Kültür ve Turizm Bakanlığı. Kaynağa eriş

Okumuş, N. (2010). Şirvani, Muhammed b. Mahmud. TDV İslam Ansiklopedisi (C. 39, ss. 206–208). Türkiye Diyanet Vakfı. Kaynağa eriş

Samancı, Ö. (2020). Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde yemek kitapları. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 31(2). Kaynağa eriş

Yılmaz, A. (2025). Hekim Şirvani'nin beslenme kitabı Ya'kubiyye'de gıdaların sınıflandırılması. Darüşşifa İslam Tıp Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(1), 26–39. Kaynağa eriş

Yöntem ve kaynak sınırı: Yazma eserler birincil kaynak olarak listelenmiştir; metinlerin tamamı doğrudan karşılaştırılmamıştır. Tarif sayıları ve Ya’kubiyye bölüm sayısı farklı araştırmalarda değişebilmektedir.

Kaynak türleri: Şirvani’nin eserleri birincil tarihsel kaynaklardır; burada başvurulan modern incelemeler ikincil kaynaklardır. Yazma nüshaların ayrıntılı varak doğrulaması yapılmadan doğrudan alıntı veya varak numarası verilmemiştir.

Yazı arşivine dön

Bu makaleye atıf yap

APA 7 biçiminde önerilen kaynak gösterimi

Güneş, D. (2026, 6 Kasım). Osmanlı mutfağında yemek ve tababet: Şirvani’nin tariflerinde beden, mizaç ve beslenme. Durmuş Güneş. https://durmusgunes.com/osmanli-mutfaginda-yemek-ve-tababet.html